Je, kampuni zinazomilikiwa na Watanzania zinapata upendeleo kwenye tenda za Serikali?
Jinsi upendeleo wa bei (margin of preference), tenda zilizotengwa kwa wazawa hadi TZS bilioni 50 na upendeleo wa kikanda unavyofanya kazi kwa kampuni na bidhaa za ndani, nani anastahili na nyaraka zinazothibitisha.

Ndiyo. Chini ya Kanuni za Ununuzi wa Umma za 2024 na miongozo ya PPRA ya 2025, wakandarasi, watoa huduma na washauri wazawa wanapata upendeleo wa asilimia 10 wanaposhindana na wazabuni wa nje, na bidhaa zinazozalishwa, kuchimbwa au kutengenezwa Tanzania zinapata asilimia 15. Tenda za bidhaa, kazi na huduma zisizo za ushauri hadi TZS bilioni 50 zimetengwa kwa kampuni za ndani, na tenda ndogo zaidi zinaweza kutengwa kwa kampuni za mkoa husika. Ili kustahili, kampuni inatakiwa kuonyesha kuwa raia wa Tanzania au Serikali wanamiliki hisa nyingi zilizolipiwa.
Makala hii ni kwa ajili ya
- Wakandarasi, wasambazaji na washauri wanaomilikiwa na Watanzania wanaoomba tenda za umma
- Wazalishaji wa ndani wanaouza kwa Serikali
- Kampuni za nje zinazopanga ubia na mbia mzawa
Kampuni ya Kitanzania inaposhindana na kampuni ya nje kwa mkataba wa umma, sheria inaipa kampuni ya ndani nafuu katika ulinganisho, na baadhi ya tenda zimefungwa kabisa kwa wazabuni wa nje. Lakini kanuni hizi zinakusaidia tu kama unaweza kuthibitisha kuwa unastahili. Makala hii inaeleza upendeleo uliopo kwenye Kanuni za Ununuzi wa Umma za 2024 na miongozo ya PPRA ya upendeleo ya 2025, pamoja na nyaraka zinazothibitisha umiliki wa wazawa.
Hakiki: asilimia na viwango vinatoka kwenye majedwali ya Kanuni na vinaweza kurekebishwa. Kagua kabrasha la zabuni kila mara na thibitisha na PPRA kabla ya kutegemea upendeleo.
Kuna aina gani za upendeleo?
| Upendeleo | Unachofanya | Kiwango |
|---|---|---|
| Upendeleo wa bei kwa kampuni za ndani | Unaongeza asilimia kwenye bei za wazabuni wa nje wakati wa tathmini | Asilimia 10 kwa wakandarasi, watoa huduma na washauri wazawa |
| Upendeleo kwa ubia | Asilimia ndogo pale mbia wa nje anapochangia zaidi | Asilimia 8 kama mchango wa nje ni asilimia 26 hadi 49; asilimia 10 kama ni 0 hadi 25 |
| Upendeleo kwa bidhaa za ndani | Unapendelea bidhaa zinazochimbwa, kutengenezwa au kuzalishwa Tanzania | Asilimia 15 |
| Upendeleo wa kipekee | Tenda zinatengwa kwa watu au kampuni za ndani tu | Bidhaa, kazi na huduma zisizo za ushauri hadi TZS bilioni 50; washauri wazawa hadi TZS bilioni 50 |
| Upendeleo wa kikanda | Kipaumbele kwa kampuni za mkoa au halmashauri husika | Kazi hadi TZS bilioni 1; bidhaa, huduma zisizo za ushauri na za ushauri hadi TZS milioni 200 |
Zaidi ya hayo, kanuni ya 48 inazitaka taasisi nunuzi kutenga si chini ya asilimia 30 ya thamani ya ununuzi wa mwaka kwa tenda zilizotengwa kwa watu na kampuni za ndani, zikionyeshwa kwenye mpango wa ununuzi wa mwaka [2]. Hii ni tofauti na asilimia 30 ya makundi maalum ya wanawake, vijana, wazee na watu wenye ulemavu, ambayo ina miongozo yake [1].
Upendeleo wa bei unafanyaje kazi kwenye tathmini?
Kabrasha la zabuni linatakiwa kueleza upendeleo na jinsi utakavyotumika [1]. Baada ya kufunguliwa, zabuni zinazokidhi masharti zinagawanywa makundi matatu [1]:
- Kundi A: wakandarasi, watoa huduma au washauri wazawa;
- Kundi B: ubia wa kampuni za ndani na za nje unaokidhi vigezo;
- Kundi C: kampuni za nje.
Taasisi nunuzi inapata zabuni ya bei ya chini iliyotathminiwa katika kila kundi. Kama Kundi A au B ndilo la chini, linashinda. Kama Kundi C ndilo la chini, asilimia ya upendeleo ya Kundi A inaongezwa kwenye bei ya Kundi C, na tofauti kati ya asilimia za Kundi A na Kundi B inaongezwa kwenye bei ya Kundi B, kisha zinalinganishwa tena [1].
Mfano rahisi: kampuni ya ndani inaomba TZS milioni 105 na kampuni ya nje TZS milioni 100, zote zikikidhi masharti. Kwa ajili ya kulinganisha tu, asilimia 10 inaongezwa kwenye zabuni ya nje, inakuwa TZS milioni 110, hivyo zabuni ya ndani sasa ndiyo ya chini. Bei halisi ya mkataba wako haibadiliki.
Nani anahesabika kuwa mzawa?
Kifungu cha 6 cha miongozo kinaweka kipimo kwa kampuni [1]. Inatakiwa iwe imesajiliwa Tanzania na iwe na:
- namba ya usajili wa kampuni na cheti cha usajili;
- leseni halali ya biashara na leseni za sekta husika;
- cheti cha uthibitisho wa kodi (tax clearance certificate); na
- vibali halali pale shughuli zake zinapovihitaji.
Hisa nyingi zilizolipiwa zinatakiwa kumilikiwa na Serikali au raia wa Tanzania, na hili linahakikiwa kupitia annual returns au taarifa za fedha zilizokaguliwa zilizowasilishwa kwa Msajili [1]. Sehemu kubwa ya faida isiende kwa wasio raia au kampuni zisizostahili; taasisi nunuzi inaweza kupitia mikataba ya kugawana faida, sera ya gawio na tamko la umiliki halisi (beneficial ownership) [1].
Ubia (partnership) na watu binafsi wanaofanya kazi kama wakandarasi au washauri wanaonyesha umiliki kupitia dondoo ya hati ya ubia, kitambulisho cha uraia, usajili wa biashara, leseni, vibali na leseni ya usalama na afya mahali pa kazi [1].
Ubia na kampuni za nje
Kwa tenda zilizotengwa kwa wazawa, kampuni ya nje inaweza kushiriki tu kupitia ubia ambapo kampuni ya ndani inachangia asilimia 75 na kuongoza zabuni [1] [2]. Maelezo ya Jedwali la Nne la Kanuni yanasema mchango wa mzawa uzidi asilimia 75 [2], kwa hiyo fuata maneno halisi ya kabrasha la zabuni. Kama hakuna zabuni ya mzawa inayokubalika, mzabuni wa nje anaweza kushinda lakini atatakiwa kumpa mkandarasi mdogo mzawa kati ya asilimia 5 na 30 ya thamani ya mkataba [1].
Bidhaa za ndani
Bidhaa zinagawanywa kwa kiwango cha maudhui ya ndani [1]:
- Kundi A: nguvu kazi, malighafi na vipuri vya Tanzania vinazidi asilimia 30 ya bei ya kiwandani, na kiwanda kimekuwa kikizalisha bidhaa hizo angalau tangu wakati wa kuwasilisha zabuni;
- Kundi B: bidhaa nyingine zinazotengenezwa Tanzania zenye maudhui ya ndani chini ya asilimia 30;
- Kundi C: bidhaa zinazoagizwa moja kwa moja kutoka nje.
PPRA inachapisha orodha ya bidhaa zinazotengenezwa, kuchimbwa au kuzalishwa Tanzania kwenye NeST. Taasisi nunuzi inayonunua bidhaa zisizo kwenye orodha hiyo inatakiwa kuwasilisha sababu PPRA ndani ya siku tano za kazi baada ya kutoa tuzo [1].
Orodha ya kukagua kabla ya zabuni ijayo
- Thibitisha umiliki wa hisa: hisa nyingi zilizolipiwa ziwe za raia wa Tanzania au Serikali.
- Wasilisha annual returns ili kumbukumbu za Msajili zilingane na wanahisa wa sasa.
- Andaa tamko la umiliki halisi (beneficial ownership).
- Hakikisha tax clearance, leseni ya biashara na leseni za sekta ni halali.
- Kwa ubia, saini mkataba unaoonyesha majukumu na mgawanyo wa faida na madeni.
- Kwa bidhaa, andika ushahidi wa maudhui ya ndani na kagua kama bidhaa yako iko kwenye orodha ya NeST.
- Onyesha umiliki, leseni na uwezo wa ndani kwa uwazi kwenye company profile yako.
Company Profile TZ inavyosaidia
Wathamini wa zabuni wanahitaji kuona haraka nani anamiliki kampuni yako, umefanya kazi gani na una leseni zipi. Tunaandaa company profile za tenda, capability statement na mafaili ya nyaraka yaliyopangwa vizuri ili kukagua iwe rahisi. Hatutoi ushauri wa kisheria wala hatuahidi ushindi; kwa maswali ya ustahili, thibitisha na PPRA au wakili.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Kampuni ya ndani (local firm) ni ipi kwa madhumuni ya upendeleo?
Miongozo ya PPRA ya 2025 inafafanua kampuni ya ndani kuwa ile ambayo hisa nyingi zinamilikiwa na raia wa Tanzania. Taasisi nunuzi inahakiki hili kupitia annual returns au taarifa za fedha zilizokaguliwa zilizowasilishwa kwa Msajili.
Upendeleo wa asilimia 10 unamaanisha bei yangu inapunguzwa?
Hapana. Bei yako inabaki ile ile. Wakati wa tathmini, kiasi sawa na asilimia ya upendeleo kinaongezwa kwenye bei ya mzabuni wa nje wakati wa kulinganisha na yako.
Kampuni ya nje inaweza kuomba tenda zilizotengwa kwa wazawa?
Kupitia ubia tu ambapo mchango wa kampuni ya ndani ni asilimia 75, kwa mujibu wa miongozo na kanuni ya 45(2). Maelezo ya Jedwali la Nne la Kanuni yanasema mchango wa mzawa uzidi asilimia 75, kwa hiyo soma kabrasha la zabuni kwa makini.
Nitajuaje kama bidhaa yangu inahesabika kuwa ya ndani?
Kwa kundi la juu, nguvu kazi, malighafi na vipuri vya Tanzania vinatakiwa kuzidi asilimia 30 ya bei ya kiwandani (ex-works) na kiwanda kiwe tayari kinazalisha bidhaa hizo. PPRA inachapisha orodha ya bidhaa za ndani kwenye NeST.
Unahitaji msaada kuhusu hili?
Tuambie unaandaa nini na unakihitaji lini. Tunajibu kwa WhatsApp, simu au email.
WhatsApp +255 755 513 015 · companyprofiletz@gmail.com
Vyanzo na hali yake
- Guidelines for Application of Preference Scheme in Public Procurement, 2025 (PPRA/PSCD/MPS/25/05) · Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA), Ilianza 23 Jan 2025 Imethibitishwa Namba za vifungu katika makala hii zinafuata waraka huu.
- The Public Procurement Regulations, 2024 (Tangazo la Serikali Na. 261, 25 Apr 2025) · Wizara ya Fedha, 25 Apr 2025 Imethibitishwa Kanuni 38, 45, 46 na 48 na Jedwali la Nne na la Tano.
Vyanzo vimehakikiwa tarehe 13 Novemba 2026.
Kuhusu makala hii
Imeandaliwa na timu ya uhariri ya Company Profile TZ. Takwimu na taarifa muhimu zimeunganishwa na vyanzo vilivyoorodheshwa juu. Imehakikiwa mwisho: .
Tahadhari
Makala hii ni taarifa za jumla, si ushauri wa kisheria, kodi au fedha. Sheria, ada na masharti hubadilika. Thibitisha hali ya sasa kwa mamlaka husika, au zungumza na mtaalamu, kabla ya kuchukua hatua.


