Nyaraka za biashara

Taasisi ya Serikali inatakiwa kumlipa mzabuni au mkandarasi ndani ya siku ngapi?

Masharti ya mikataba ya PPRA yanasema nini kuhusu muda wa taasisi ya umma kuwalipa wazabuni na wakandarasi, lini riba ya kuchelewesha malipo inalipwa, kwa nini ankara yenye kosa inaanza hesabu upya, na kanuni za malipo ya awali (advance payment).

Na Timu ya Uhariri ya Company Profile TZImechapishwa 8 dakika za kusomaRead in English →
Jibu kwa ufupi

Muda wa kulipwa umeandikwa kwenye mkataba wako. Kwa masharti ya kawaida ya PPRA, bidhaa zinalipwa ndani ya siku 28 baada ya kuwasilisha ankara (invoice), kazi ndogo za ujenzi ndani ya siku 28 tangu kila hati ya malipo (payment certificate), na kazi za ujenzi za kati na kubwa ndani ya siku 56 baada ya Msimamizi wa Mradi (Project Manager) kupokea taarifa yako ya madai na nyaraka zake. Kwa huduma, ratiba iko kwenye SCC. Taasisi ikichelewa, masharti hayo yanakupa haki ya riba kwa kiwango kilichowekwa kwenye masharti ya mkataba. Kwa Kanuni za Ununuzi wa Umma, 2024, ankara yenye makosa au nyaraka pungufu inarudishwa, na ile iliyosahihishwa inahesabiwa kama ombi jipya.

Makala hii ni kwa ajili ya

  • Wasambazaji, wakandarasi na watoa huduma wenye mikataba ya umma
  • SME, vikundi vya wanawake na vijana walio kwenye mipango ya upendeleo au tenda zilizotengwa
  • Wahasibu na wasimamizi wa zabuni wanaoandaa ankara na madai ya malipo

Kwa masharti ya kawaida ya mikataba ya Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA), taasisi ya umma kwa kawaida ina siku 28 kulipia bidhaa (tangu ankara yako) na kazi ndogo za ujenzi (tangu kila hati ya malipo), na siku 56 kwa kazi za ujenzi za kati na kubwa (tangu Msimamizi wa Mradi apokee taarifa yako ya madai) [2][3][4]. Malipo yakichelewa, riba inadaiwa. Ni rahisi kutogundua kuwa masharti haya tayari yamo kwenye mkataba wako. Makala hii inaonyesha muda huo, kinachofanya hesabu ya siku ianze upya, na jinsi ya kudai unachostahili kwa mujibu wa mkataba.

Hakiki: muda ulioelezwa hapa unatoka kwenye General Conditions of Contract za PPRA (matoleo ya Februari 2022 yaliyo kwenye tovuti ya PPRA) na Kanuni za Ununuzi wa Umma, 2024. Mkataba wako na Masharti Maalum ya Mkataba (SCC) ndivyo vinavyoamua mwisho, na kanuni zinaweza kubadilika. Thibitisha na taasisi nunuzi, PPRA au mwanasheria. Haya ni maelezo ya jumla, si ushauri wa kisheria.

Muda wa malipo kwa muhtasari

Aina ya mkataba Muda wa kulipwa Malipo yakichelewa
Usambazaji wa bidhaa Ndani ya siku 28 baada ya kuwasilisha ankara au dai (GCC 19.3) [2] Riba kuanzia tarehe uliyopaswa kulipwa hadi siku unapolipwa, kwa kiwango kilicho kwenye SCC [2]
Kazi ndogo za ujenzi Ndani ya siku 28 tangu tarehe ya kila hati ya malipo (GCC 53.1) [3] Riba inalipwa kwenye malipo yanayofuata, kwa kiwango cha Benki Kuu ya Tanzania siku mkataba uliposainiwa [3]
Kazi za ujenzi za kati na kubwa Hati za malipo za muda (interim) ndani ya siku 56 baada ya Msimamizi wa Mradi kupokea taarifa ya madai na nyaraka zake (Kifungu 14.7) [4] Riba ya ucheleweshaji (financing charges) inayojumlishwa kila mwezi; isipokuwa SCC iseme vinginevyo, pointi 3 za asilimia juu ya kiwango cha punguzo (discount rate) cha benki kuu (Kifungu 14.8) [4]
Huduma zisizo za ushauri Ratiba ya malipo iko kwenye SCC (GCC 52.1); GCC 16.4, iliyo ndani ya kifungu cha force majeure, pia inataja siku 60 baada ya ankara [5] Riba kwa kila siku ya kuchelewa ikiwa malipo yamepita siku 28 baada ya tarehe ya SCC (GCC 53.1) [5]

Kwa kazi za kati na kubwa, awamu ya kwanza ya advance payment inalipwa ndani ya siku 42 baada ya Barua ya Kukubaliwa (Letter of Acceptance), au ndani ya siku 21 baada ya mwajiri (taasisi iliyotoa tenda) kupokea performance security na nyaraka za advance payment, ipi kati ya hizo itakayokuja mwisho. Hati ya malipo ya mwisho inalipwa ndani ya siku 56 baada ya mwajiri kuipokea [4].

Sheria inataka malipo kwa wakati, mkataba unaweka siku

Kanuni za Ununuzi wa Umma, 2024 haziweki idadi moja ya siku kwa nchi nzima. Kanuni ya 50 inasema taasisi nunuzi itahakikisha malipo yanafanyika kwa wakati ili kusaidia ukuaji wa kampuni za ndani, na kabla ya kusaini mkataba wa mpango wa upendeleo au tenda iliyotengwa, ihakikishe fedha zimetengwa na kuidhinishwa [1]. Kanuni ya 36 inasema makundi maalum yalipwe kwa wakati kwa mikataba waliyokamilisha, na fedha zitengwe kabla ya ununuzi kuanza [1]. PPRA inasema makundi maalum yanajumuisha vijana, wanawake, wazee na watu wenye ulemavu [7].

Huenda kwa sababu hiyo, Agosti 2026 wafanyabiashara wa Tanga waliomba kuwekwe ukomo wa lazima wa siku 60 kwa taasisi za umma kulipa [8]. Mpaka sheria ibadilike, mkataba wako ndio kinga yako kubwa, kwa hiyo soma kifungu cha malipo na SCC kabla ya kusaini.

Kuchelewa kulipa kunaigharimu Serikali pia. Ukaguzi wa miradi ya maendeleo wa mwaka 2023/24 wa Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) uligundua kuwa miradi mitano ya sekta za usafirishaji na maji ililipa riba ya TZS 1,294,779,077.60 kwa sababu madai ya wakandarasi yalilipwa kwa kuchelewa [6].

Kwa nini kosa dogo kwenye ankara linaweza kukugharimu wiki kadhaa

Kanuni ya 314 inasema wazabuni lazima watimize wajibu wao wa kimkataba kabla ya kulipwa, na msimamizi wa mkataba anahakiki hilo [1]. Ombi lako la malipo likiwa na makosa, tofauti au kasoro, au nyaraka zisizo sahihi, pungufu au zinazokosekana kwa mujibu wa mkataba, linakataliwa na kurudishwa pamoja na sababu. Ombi lililosahihishwa linahesabiwa kama ombi jipya [1]. Kwa vitendo, siku za kulipwa zinaanza kuhesabiwa upya tangu siku unapowasilisha tena.

Hakiki kabla ya kuwasilisha ankara au dai

Kipengele cha kuhakiki Kwa nini ni muhimu
Ankara inalingana na bei, vitu na idadi zilizo kwenye mkataba Tofauti husababisha ombi kukataliwa [1]
Nyaraka za uwasilishaji zinazotakiwa na mkataba zimeambatishwa (bidhaa) Ankara ya bidhaa inapaswa kuambatana na nyaraka zilizoorodheshwa chini ya GCC 13, Delivery and Documents [2]
Taarifa ya madai na nyaraka zake zimekamilika (ujenzi) Siku 56 zinaanza kuhesabiwa Msimamizi wa Mradi anapozipokea [4]
Makato ya advance payment na retention yameonyeshwa Malipo yanarekebishwa kwa makato ya advance na retention [3]
Uwasilishaji umeandikwa kwa maandishi au kielektroniki, pamoja na tarehe Riba inahesabiwa tangu tarehe malipo yalipopaswa kufanyika [2]
Kiwango cha riba na ratiba ya malipo kwenye SCC vimebainishwa SCC ndiyo inaweka kiwango na inaweza kubadilisha masharti ya kawaida [2][4]

Weka daftari rahisi: namba ya ankara, tarehe ya kuwasilisha, tarehe ya kulipwa kwa mujibu wa mkataba, tarehe uliyolipwa, na riba inayodaiwa. Linakusaidia kuandika barua ya kufuatilia yenye ushahidi na staha.

Kanuni za advance payment

Kwa mujibu wa kanuni ya 315 [1]:

  1. Advance lazima iwe imetajwa kwenye mkataba, na unaiomba kwa fomu iliyowekwa kwenye nyaraka za zabuni.
  2. Haiwezi kuzidi asilimia 30 ya thamani ya mkataba. Kanuni pia inasema advance ya zaidi ya asilimia 30 inahitaji idhini ya PPRA, kwa hiyo ichukulie kama jambo la kipekee.
  3. Kwanza unawasilisha advance payment guarantee ya benki inayoaminika, iliyothibitishwa na benki iliyoitoa, inayodumu mpaka uwe umetekeleza sehemu ya kazi, huduma au bidhaa inayolingana na thamani ya guarantee.
  4. Inatumika tu kwa gharama za mwanzo za mkataba, kama maandalizi ya awali au rasilimali za kuanzia, si kwa matumizi mengine; ikitumika vibaya, taasisi inaweza kudai fedha kwa mdhamini (guarantor).
  5. Kwenye mikataba ya ujenzi na huduma, inarejeshwa yote pale asilimia 80 ya gharama za mkataba zimeidhinishwa kulipwa.

Ufanye nini malipo yakichelewa

  • Andika kwanza. Tuma barua yenye tarehe inayotaja kifungu cha malipo, ankara au hati ya malipo, tarehe ya kulipwa na kifungu cha riba.
  • Dai riba kwenye malipo yanayofuata. Kwa kazi ndogo za ujenzi, masharti ya kawaida yanasema riba ya kuchelewa inalipwa kwenye malipo yanayofuata [3]. Kwa kazi za kati na kubwa, riba ya ucheleweshaji inastahili bila notisi rasmi wala hati [4].
  • Tumia hatua za migogoro zilizo kwenye mkataba. Mikataba ya kazi ndogo inataka siku 28 za kusuluhisha kwa mazungumzo, kisha mwamuzi (adjudicator) aliyetajwa kwenye SCC ambaye anatoa uamuzi ndani ya siku 30, kisha usuluhishi (arbitration) [3].
  • Kusimamisha kazi, kwa tahadhari. Kwenye kazi za kati na kubwa, mkandarasi anaweza kusimamisha au kupunguza kasi ya kazi baada ya notisi ya angalau siku 21 ikiwa hati au malipo hayakutolewa [4]. Pata ushauri wa kisheria kwanza.

Migogoro ya malipo chini ya mkataba uliosainiwa inafuata kifungu cha migogoro cha mkataba, si utaratibu wa malalamiko ya zabuni wa PPRA unaotumika kabla ya tuzo.

PPRA imeieleza Kamati ya Bunge ya Hesabu za Serikali (PAC) kwamba moduli ya e-payment ya NeST (Mfumo wa Kitaifa wa Ununuzi wa Umma kwa Njia ya Kielektroniki) na kuunganishwa kwake na mifumo ya malipo na bajeti ya Serikali kutapunguza ucheleweshaji, na kwamba taasisi za umma hazitaweza kuanza ununuzi bila kifungu cha bajeti kilichoidhinishwa [7].

Maneno yaliyotumika

  • SCC (Special Conditions of Contract): sehemu ya nyaraka za zabuni au mkataba inayojaza au kubadilisha masharti ya jumla, kama kiwango cha riba na ratiba ya malipo.
  • Mwajiri au taasisi nunuzi: taasisi ya umma iliyotoa mkataba.
  • Hati ya malipo (Interim Payment Certificate): hati ambayo Msimamizi wa Mradi anathibitisha kiasi unachodai kwa kazi iliyofanyika hadi sasa.
  • Riba ya ucheleweshaji (financing charges): riba ya malipo yaliyochelewa kwenye mikataba ya ujenzi ya kati na kubwa.
  • Pointi za asilimia: zinaongezwa juu ya kiwango, hazizidishwi. Kwa mfano tu, pointi 3 juu ya kiwango cha asilimia 6 ni asilimia 9.
  • Kujumlishwa kila mwezi (compounded): riba ambayo haijalipwa mwezi huu inaongezwa kwenye kiasi kitakachotozwa riba mwezi unaofuata.
  • Retention: sehemu ya kila malipo inayozuiliwa kama retention money, ikiwa mkataba unasema hivyo, na kuachiliwa baadaye kwa masharti ya mkataba.
  • Mwamuzi (adjudicator): mtu huru aliyetajwa kwenye mkataba anayeamua migogoro kabla haijafika kwenye usuluhishi.

Company Profile TZ inavyosaidia

Tunaandaa company profile zilizo tayari kwa tenda na kupanga viambatisho vya ushahidi, ili watathmini na wasimamizi wa mikataba waone haraka uzoefu, wafanyakazi, vifaa na utiifu wako wa masharti. Hatukusanyi madeni, hatutoi ushauri wa kisheria wala kuahidi tarehe za malipo. Angalia bei zetu kwa msaada wa nyaraka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Je, kuna sheria moja inayosema Serikali ilipe ndani ya siku 30 au 60?

Hapana. Kanuni za Ununuzi wa Umma, 2024 haziweki idadi hiyo ya siku. Kanuni ya 50 inataka taasisi nunuzi zilipe kwa wakati na zitenge fedha kabla ya kusaini mikataba ya mipango ya upendeleo au tenda zilizotengwa, lakini idadi ya siku inatoka kwenye mkataba. Agosti 2026 wafanyabiashara wa Tanga waliomba kuwekwe ukomo wa lazima wa siku 60.

Riba ya kuchelewa ni kiwango gani?

Kwa bidhaa, ni kiwango kilichoandikwa kwenye Masharti Maalum ya Mkataba (SCC). Kwa kazi ndogo za ujenzi, masharti ya kawaida yanatumia kiwango cha riba cha Benki Kuu ya Tanzania kilichokuwepo siku mkataba uliposainiwa. Kwa kazi za kati na kubwa, isipokuwa SCC iseme vinginevyo, ni pointi 3 za asilimia juu ya kiwango cha punguzo (discount rate) cha benki kuu, ikijumlishwa (compounded) kila mwezi.

Naweza kusimamisha kazi nisipolipwa?

Kwa masharti ya kawaida ya kazi za ujenzi za kati na kubwa, mkandarasi anaweza kusimamisha au kupunguza kasi ya kazi baada ya kutoa notisi ya angalau siku 21 ikiwa hati ya malipo au malipo hayakutolewa kama inavyotakiwa. Fuata kifungu halisi cha mkataba wako na upate ushauri wa kisheria kabla ya kusimamisha.

Advance payment inaweza kuwa kiasi gani?

Kiasi lazima kiandikwe kwenye mkataba na hakiwezi kuzidi asilimia 30 ya thamani ya mkataba bila idhini ya PPRA. Kwanza unawasilisha advance payment guarantee ya benki inayoaminika, na kwenye mikataba ya ujenzi na huduma advance inarejeshwa yote pale asilimia 80 ya gharama za mkataba zimeidhinishwa kulipwa.

Je, masharti haya yanatumika kwa kila mkataba?

Ni nyaraka za kawaida za zabuni (standard tender documents) za PPRA, na SCC inaweza kubadilisha mambo muhimu kama viwango vya riba na ratiba za malipo. Soma mkataba na SCC unayosaini.

Unahitaji msaada kuhusu hili?

Tuambie unaandaa nini na unakihitaji lini. Tunajibu kwa WhatsApp, simu au email.

WhatsApp +255 755 513 015 · companyprofiletz@gmail.com

Vyanzo na hali yake

  1. Kanuni za Ununuzi wa Umma, 2024 (Tangazo la Serikali Na. 261, lilichapishwa 25 Apr 2025), toleo la Kiingereza · Wizara ya Fedha, 25 Apr 2025 Imethibitishwa Kanuni ya 36 (malipo kwa wakati kwa makundi maalum), 50 (malipo kwa wakati), 314 (maombi ya malipo), 315 (malipo ya awali).
  2. General Conditions of Contract for the Supply of General Goods (Februari 2022) · Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA), Feb 2022 Imethibitishwa GCC 19.3, malipo ndani ya siku 28 baada ya ankara; riba kwa kiwango cha SCC.
  3. General Conditions of Contract for Small Works (Februari 2022) · Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA), Feb 2022 Imethibitishwa GCC 53.1, malipo ndani ya siku 28 tangu kila hati; riba kwa kiwango cha Benki Kuu siku ya kusaini mkataba. GCC 31 na 32 kuhusu migogoro.
  4. General Conditions of Contract for Construction of Medium and Large Works (Februari 2022) · Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA), Feb 2022 Imethibitishwa Vifungu 14.7 (malipo), 14.8 (malipo yaliyochelewa), 16.1 (kusimamisha kazi), 16.2 (mkandarasi kusitisha mkataba).
  5. General Conditions of Contract for Non-Consultancy Services (Februari 2022) · Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA), Feb 2022 Hakiki toleo jipya kabla ya kutumia GCC 16.4 inataja siku 60 baada ya ankara; GCC 52.1 inaelekeza ratiba ya malipo kwenye SCC; GCC 53.1 riba baada ya siku 28 kupita tarehe ya SCC. Soma SCC yako.
  6. Ripoti ya Mwaka ya CAG kuhusu Ukaguzi wa Miradi ya Maendeleo, Mwaka wa Fedha 2023/24 · Ofisi ya Taifa ya Ukaguzi (NAO), 2025 Imethibitishwa Sehemu 6.2.2, miradi mitano ililipa riba ya TZS 1,294,779,077.60 kwa kuchelewa kuwalipa wakandarasi.
  7. NeST to tackle payment delays for tenderers, PPRA tells Parliamentary Committee · Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA), 15 Feb 2026 Imethibitishwa Moduli ya e-payment ya NeST; kuunganishwa na mifumo ya malipo ya Serikali; bajeti iliyoidhinishwa kabla ya ununuzi kuanza.
  8. Traders want government bodies to make payments for supplies within 60 days · The Citizen, 13 Aug 2026 Imethibitishwa Wafanyabiashara wa Mkoa wa Tanga waliomba ukomo wa lazima wa siku 60 kwa taasisi za umma kulipa madeni.

Vyanzo vimehakikiwa tarehe 16 Novemba 2026.

Kuhusu makala hii

Imeandaliwa na timu ya uhariri ya Company Profile TZ. Takwimu na taarifa muhimu zimeunganishwa na vyanzo vilivyoorodheshwa juu. Imehakikiwa mwisho: .

Tahadhari

Makala hii ni taarifa za jumla, si ushauri wa kisheria, kodi au fedha. Sheria, ada na masharti hubadilika. Thibitisha hali ya sasa kwa mamlaka husika, au zungumza na mtaalamu, kabla ya kuchukua hatua.

Pakua bure: Checklist ya Company Profile. Ipate hapa →

Makala zinazohusiana